(10) Dat dou-t en stou-t en je-t en jou-t maar...

Toen ik nog maar un klein fentsje was, waren der kennissen bij myn ouders om un kopke thee. Ut kwam su te praat dat ut maar wat raar was dat  de melkboer, an 'e deur kwam en froeg: "Hoefeul liter supe mutte jou fandaag hewwe?". Einliks fonnen se dat onfatsoenlik. Kon hij nyt gewoan frage: "Hoefeul liter supe mut ú fandaag hewwe?".

De meensen hadden nyt deur dat Tichelaar de fatsoenlikhyd self was met syn "jou".
Want "jou" of "je" is ut Franekers foar "u". At je naar ut Frys kike dan is ut helemaal helder: "Hoefolle sûpe moatte jo ha?" Geen Frise frou of man dy't der raar fan opkykt. Of ut nou un burgemeester, dominee, notaris of dokter is; fan "jo" krijt nyt een Fries de kribels.

Toch sille der un soat Franekers weze dy' foar de sekerhyd maar "ú" sêge en su ferdwynt der toch weer un stukje "typisch stads".

"Je" hoart bij "jou". "Jou (of je) hewwe je (of jou) trui ferkeerd om an."
"Dyn" hoart bij "dou". "Dou must even dyn haar in ut fatsoen bringe."

"Je" wurdt ok brúkt foar ut Hollânse "men".
"Je wurde der nyt wizer fan at je allenig maar achter je computer sitte."

Bij "dou" hoart ok "stou".
"Dou" komt fóár un werkwoard: "Dou hest fandaag seker de bokkeprúk op."
"Stou" komt der achter, maar wurdt met ut werkwoard samentrokken: "Hestou dyn bordsje leeg eten?"
En as Franekers ut útspreke wurdt ut: "Hestyn bodsie leeg eten?" En su mut dat ok. Wij binne ommers artiesten in ut furtlaten! 

Maar skrive, dat is dus andere koek.

Dat komt allegaar omdat het werkwoard bij "dou" altiid op "st" einigt. Oarspronkelik het ut weest: "Hest dou dyn bordsje leeg eten?". Maar nyt een dy't ut meer su skriift, laat staan útspreekt. Wat dat angaat folge we hier ut Frys.

(9) Aksentdakjes

AKSENTDAKJES IN UT FRANEKERS

Gôjn, nou't jou ut sêge... Wat lêge dêr un soat Hollâners foar de brûge.

De lange ò, de lange è, de lange à, de lange ù en de lange i. Allenug de (Stads-)Frizen hewwe ut foarrecht fan ut gebrúk fan disse bisondere klanken. Un Hollâner krijt ut nyt út syn môn. Ja, na veul oefenen en un paar slukjes... Dan wil ut nog wel us lukke.
Oh ja, "Wat ligt dat kind te blèren.". Dat komt in de buurt fan "Must dat kyn even delbêde."

Dus lui, wees der wiis met en hou de dakjes (accent circonflexe in "suver Nederlâns") in ere.
Want dy dakjes bruke wij Franekers konsekwent om sukke lange klanken te skriven.

Bij ut ferlengen fan dit soart woarden ontstaat un korte klank en krije je dus:

lân - lannen (dus ok: hân - hannen)
bêd - bedden (dus ok: sêg - segge)
hôn - honnen (dus ok: fôn - fonnen)
brûg(e) - bruggen

De lange ì as klank komt allenug foar in un sloaten lettergreep foar un -n-
mîns
wInst
temînsten

Feul Franekers hore hier un ee en skrive:
meens
weenst
temeensten

Beide skriifwizen binne legitym.

(8) Och heden buurman, we krije toch geen gedonder om dy g of ch?

G of CH? Goeie fraag

We kinne ut nyt genoeg herhale:

Ut Franekers is un soadsje ongeregeld fan Frys en Hollâns deur mekaar.

Je wurde der soms horendol fan, maar we rêde ôns der goëd met.

Maar met dy g en ch is ut echt un rommeltsje.

Dêrom doën ik hieronder un poging om der wat helderhyd over te krijen.  

Frizen binne un stuk konsekwenter as de Hòllâners as ut om de "g" of de "ch" gaat. De Hòllâners doën maar wat: de ene kear nòg en de andere kear nòch. Om fan “ligt” of “licht” of "recht" en "legt" maar helendal nyt te spreken.

Je suden sêge: Kies dan maar foar de Frise spellingsregels.

Maar soms wil dat ok nyt echt in ut Franekers.
Frizen hewwe wel us last fan un "mich" maar op boereplaatsen stikt ut fan 'e "miggen". En at ut maar un kleine is, is ut wear un "michje". Hier wurde je toch ok nyt bliid fan?

Late we de folgende regels ôfspreke. At je 't een kear deur hewwe, dan is ut ok nog us makkeluk te onthouen:

1. Foar un t komt altiid ch  
   acht, licht, lucht, kòcht  
   Dus ok: dochter, fluchte, oprichter, ferdachte.  
   Ok in ferkleinwoarden bliift de ch. Ok at je de t weglate: bericht > berich(t)je
2. At je un werkwoard in 'e ferleden tiid sette en der komt un t achter: ok ch.  
   ik lach (lachte), ik kuch (kuchte)  
   Komt der in 'e ferleden tiid un d achter, dan wurdt ut, ok foar un t: g  
   hij saagt (saagde), hij gedoogt (gedoogde), hij miigt (miigde).
3. Selfstannuge naamwoarden, bijfoeglike naamwoarden of bijwoarden dy 't ferwant binne an werkwoarden út 2: ok ch  
   Hij het un lach as un skeepstoeter. Hij is fandaag wat kucherug.
4. Dan binne der nog un paar aparte woarden met ch op ut eind: òch, ach, tòch, nòch (ut een noch ut ander)
5. Ferders allenug maar g of gg. g
   gewoan, frage, flagge, gelukkug, gaòs, gemikus

(7) Dus ik wú maar sêge, buer, un mús in'e hús is altiid beter as un lús in ut krús

At ik ut over disse site hew, dan bedoel ik: *-Friends of Frjentsjer-*

Dêr wú ik ut nou even over hewwe. Nyt over dy mús en dy lús, maar over de u en de ú.

DE U

De u as in "mut", "un", "su", "ju", "um" en "geluk". Ok an ut ein fan un woard klinkt un u as u.
"Aa ju", hoeve je dus nyt, su 't je nòg al us sien, te skriven as "Aah juh".
Soms wurdt de u fan ju ok wel lang útsproken.
Om dat an te geven, skrive je dan jû. 

DE Ú
De uu su as útsproken in de Nederlânse woarden "kaduuk", "ridicuul" en "posthuum", wurdt kort útsproken. Ok in ôns taaltsje. En dy skrive je in ut Franekers, krek as in ut Frys, as ú (met een streepke dus): kadúk, ridikúl, en postúm.
An ut ein fan un woard skrive je un ú. Su kinne je ut ferskil leze tussen "su" en "sú". Foarbeeld: "Ut sú su mar kinne."

Je skrive één "u" sonder aksent op ut ein fan een lettergreep ín een woard. Dus "strune", "dure", "tunen".

DE UE
Foar de r wurdt de uu lang; ok in ut Nederlâns: "duur", "vuur", "kuur".
In ut Franekers hore je un kleine e foar de -r: un broken u. Dan skrive je: "duer", "fuer", "kuer".
Dy broken ue sit ok in nuert (nuver) en nuet (tam, mak)

DE Ú IN'T PLAK FAN'E UI

De Nederlânse ui wurdt in ut Franekers meestal un korte ú su as in "hús", "tún", "rún", "krús" en "hij súpt of 't er útdroogd is".

Soms bliift de ui gewoan un ui. "Siest de bui al hangen?" "Hij het de guit te pakken." "Sille we noch un blokje om kuiere?" "Der binne fan dy lui dy...."

Tammo Feenstra gaf de earste anset tot de folgende spellingsregels foar de ui

Toen hew ik 50 Nederlânse woarden met un ui onder mekaar setten, met dêrachter de Frise fertaling en dêrachter de Franeker fertaling en kwam ongefear tot ut selfde resultaat as dat fan Tammo.
Dat hew ik samenfat en doopt as Tammo's Sipel.

1. ui wurdt ú in alle woarden dy 't in ut Frys op dat plak un ú of û of o

druif, drúf, drúf
duik, dûk, dúk
duim, tom(me), dúm

2. woarden dy in ut Frys un ui hewwe, houe in ut Franekers ok un ui.
brui, brui, brui
fluit, fluit, fluit
guit, guit, guit
kuieren, kuiere, kuiere

3. woarden dy in ut Nederlâns einduge op ui einduge in ut Franekers op un ui
lui, lju, lui
pui, ?, pui
rui, ferfearjen, rui

4. overuge woarden (woarden dy in ut Frys geen ú, û, o, of ui hewwe, sien ok rui en lui) en wêr 't in ut Frys geen ferwante fertaling foar is, houe in ut Franekers de ui.
bruid, breid, bruid
muil, bek, muil
vuil, smargens, fuil
wuiven, swaaie, wuive
kluit, ?, kluit (de kluit bedondere)
beschuit, (twi)bak, beskuit

(6) Goëdens

Typisch Franekers?:

In een fan myn forige stukjes (nr 4) hew ik mij nogal opwonden over de infloëd fan ut Harlingers (en ut Leewarders) op ut Franekers.
Ik skreef toen:
"Der binne in Franeker goëdens dy't op syn Harlingers "oek" sêge. Maar echte Franekers sêge "ok"!"

Nou is neffens mij "goëdens" (útspraak faak: "goëns") un typisch Franekers (of Stadsfrys) woard, wêr't geen echt Nederlânse fertaling foar is.
Of toch? Wy helpt mij?
"Mensen", "lieden" of "lui" telle nyt, omdat dêr ok wel goeie Franeker woarden foar binne: "minsen", "lieden" of "lui".

De goëde fertaling blykt te wezen: sommigen.

(5) op/over en in/deur

Der skiet mij un freemde fraag in't sin:

Wêrom binne je op de Voorstraat en in de Dijkstraat?
en
Wêrom lope je over de Dam en deur de Vijverstraat?

Met hulp fan een stel Franekers op Friends of Frjentsjer bin ik der achter kommen.

Je binne op'e Voorstraat omdat dy breed is omdat je praktys stilstane.
Je binne in'e Dijkstraat omdat dy smal is en omdat je praktys stilstane.
Je lope over de Bredeplaats omdat ut dêr breed is en je bewege.
Je lope deur de Vijverstraat omdat dy smal is en je bewege.

Maar:
Sudra der water in 'e buurt dan lope je der nyt deur (normale mînsen doën dat tenmînsten nyt) of over (tensij der un brug brúkt wurdt), maar op.
Je lope dus op de Zuider- en Turfkade, op ut Noord, op de Ypeysingel, op de Spaarbankstraat.
Met dank an Klaas Wagenaar.

Met de Bolwerken is ut wat anders: dêr lope je krekt su makkeluk op as over.

Noch sun fraag naar anleiding fan de earste sin:

Wat is ut ferskil tussen: "skite" en "skiete"?
(Hollanders hewwe de geen benul fan wêr ut over gaat; dy hore ut ferskil nyt eens...)

(4) Ut raadsel fan'e ferdwenen letters en die ferhipte slupende infloëd fan ut Harlingers

Su sêge je ut in ut Franekers:
'R bin' in Franeker goe'ns dy't op syn Hallinges oek sêge. Mar echte Franekes sêge ok!

En je skrive:
Der binne in Franeker goëdens dy't op syn Harlingers oek sêge. Maar echte Franekers sêge ok!

Búfr, weet búfr ok de kòste weg naar ut Sprondsje?
Buurfou, weet buurfrou ok de kòrtste weg naar ut Spoarrondsje?
(Spoarrondsje/Spoarsingel: A.M. van Schurmansingel + Stationsweg)

Kampioenen
Franekers binne kampioen in ut furt (sêg maar: fut) laten van letters en ut lyfste de r, de t en de d, maar ok wel andere.
Klaas Miedema skreef over syn ontdekkingstòcht (sêg maar: ondekkingstòcht) in ut Geuzengat (sêg maar Geuzegat; je sêge, en skrive selfs, ok Walegat):
de enige gang die‘k vonnen he wa de uutgang.
Un prachtig foarbeeld fan furtlaten in'e spreektaal.
At je ut skrive moesten, dan wurdde (sêg maar: wudde of wurre) ut:
de enige gang dy't ik fonnen hew was de útgang.

Geen watsys an't begin
An't begin fan un woard en fan un lettergreep wurdt selden un v brúkt. Ok geen z. Feul te soft. Dus fonnen, ferkeard, foar, self, see, saken, fersekering, fersorging, opsoeke.

Kin't skele ju
Ik hew ut hier al earder skreven:
Elkeneen skriift su't er dinkt dat ut mut. En elkeneen begrypt mekaar. Dus geen probleem; mooi houe su.
Dat is ok ut mooie fan disse site. Nyt dinke: skriif ik ut wel goed? Maar gewoan dyn eigen Franekers bruke.
Met disse stukjes set ik wat puntsjes op'e i. Pik der wat fan op... of nyt.
Kin't skele ju. At we ut Franekers maar levend houe.

Maar geen Harlingers!
At ut maar nyt half Harlingers is. ;-).
Want echte Franekers hewwe "soanen". Harlingers hewwe "seunen".
"Seun" bruke je in ut Franekers at je de naam fan un jonge nyt kinne of at ut je soan just nyt is: Hé seun, wat mutst (sêg maar: must) dêr in myn appelboom?
En echte Franekers "kenne" en "kanne" nyt. Se "kinne" alleen maar.
En se "salle" ok nyt. Se "sille".

Dinkst derom?